Ağzı Açık Hamur İşi Tarifi: Urfa Usulü

Ağzı açık, Şanlıurfa mutfağında çay saatlerinde ve ara sıcak olarak tüketilen kıymalı bir hamur işidir ve açılan hamurun üzerine harç yayılıp kenarları kıvrılarak yağda kızartılır. Altı kişilik ölçüde yaklaşık 45 dakikada hazırlanır, cacık veya bostana ile birlikte sunulur. Ağzı açık, hamurun harcı örtecek biçimde kapatılmadığı kızarmış bir börek olarak tanımlanır.
Ağzı açık hangi yöreye özgü bir hamur işidir?
Ağzı açık, adını Şanlıurfa ile özdeşleşmiş bir hamur işidir. Yöredeki kayıtlarda Urfa Ağzı Açık adıyla coğrafi işaret tescili bulunur.Benzer adları taşıyan başka illerin börekleri olsa da harç ve kapatma biçimi Urfa tarifini ayırır. Yörede bu hamur işinin adı, harcın görünür bırakılmasından gelir.
Genellikle çayın yanında, bazen de öğle yemeğinin ara sıcakında tüketilir. Elmadağı ve çevre ilçelerde de benzer uygulamalara rastlanır. Hamurun elle açılması ve kenarların çentiklenmesi yöresel ustalığın bir parçası sayılır. Ağzı açık, hem sıcak hem de ılık olarak tüketilebilen pratik bir atıştırmalıktır.
Ağzı açık hamuru ve harcı için hangi malzemeler gerekir?
Hamur ve harç ayrı kaplarda hazırlanır; ölçüler altı kişilik bir sofra içindir. Hamur kulak memesinden biraz daha sert tutulur, bu sayede açarken yırtılmaz. Harçta yağsız kıyma kullanılması kızartma sırasında dağılmayı önler. Hamurun sertçe yoğrulması, açma sırasında yırtılma riskini azaltır.
- 1 kilogram buğday unu
- 200 gram yoğurt
- 30 gram sade yağ
- 200 mililitre içme suyu
- 1 tatlı kaşığı tuz
- Yarım limonun suyu
- 1 kilogram yağsız kuzu kıyması
- 2 adet orta boy kuru soğan
- 2 yemek kaşığı pul biber
- 1 tatlı kaşığı karışık baharat
- 1 adet yumurta
- 2 yemek kaşığı un
- 700 mililitre ayçiçek yağı
Harçtaki soğan rendelenip suyu süzülerek eklenir; fazla su harcı cıvıklaştırır. Un, harcın bağlayıcısı görevi görür. Kızartma yağı derin bir tavada yeterli seviyede bulundurulmalıdır. Malzeme ölçülerini koruyarak artırmak, harcın hamurla oranını dengede tutar.
Ağzı açık kızartma adımları nelerdir?
Hamur yoğrulduktan sonra kısa bir dinlenme süresi uygulanır. Bezeler elle veya merdaneyle açılır, üzerine ince bir su tabakası sürülür. Harç merkeze yerleştirilip kenarlar kıvrılarak bohça görünümü verilir. Kıymanın yağsız olması, kızartma sırasında harcın dağılmasını önler.
- Una tuz, yoğurt, sade yağ, limon suyu ve suyu ekleyip 10 dakika yoğurun.
- Hamuru örtüp 25 dakika dinlendirin, ardından ceviz büyüklüğünde bezeler ayırın.
- Her bezeyi 14 santimetre çapında açıp yüzeyini hafifçe nemlendirin.
- Merkeze erik büyüklüğünde harç koyup kenarları çentikleyerek katlayın.
- Yağı 170 derecede ısıtıp börekleri önce harçlı yüzüyle 3 dakika kızartın.
- Diğer yüzünü de 2 dakika kızartıp yağını süzerek servis yapın.
Kızartma sırasında harçlı tarafın yağa dönmesi şarttır; ters yapılırsa harç dışarı çıkabilir. Yağ çok sıcak olursa dış yüzey hızla kızarırken içi pişmemiş kalır. Orta ateşte sabırlı bir kızartma daha dengeli bir sonuç verir. Bezelerin eşit büyüklükte açılması pişme süresinin aynı olmasını sağlar.
Ağzı açığın harcı dökülmeden nasıl kapatılır?
Kenarların çentiklenmesi harcı içerde tutan temel tekniktir. Hamurun yüzeyine sürülen az miktarda su, katlanan kenarların yapışmasını sağlar. Parmak uçlarıyla hafifçe bastırmak bohça şeklini sabitler. Hamur yüzeyine sürülen su, kenarların yapışmasını kolaylaştıran bir yöntemdir.
Harç çok sulu olursa hamur açılır ve yağa karışır. Bu nedenle soğan suyunun süzülmesi ve un oranının korunması önemlidir. Kızartmadan önce böreklerin tepside biraz dinlendirilmesi de şeklin oturmasına yardımcı olur. Çentik atarken parmak uçlarını kullanmak hamuru daha iyi kapatır.
Ağzı açık ile ağzı yumuk arasındaki fark nedir?
İki hamur işi aynı hamur ve benzer harçla yapılır; aralarındaki fark kapatma biçimidir. Aşağıdaki tablo bu ayrımı malzeme, pişirme kabı ve süre bakımından gösterir. Tablo, iki hamur işinin hangi noktalarda ayrıldığını açıkça gösterir.
| Özellik | Ağzı açık | Ağzı yumuk |
|---|---|---|
| Kapatma | Harç açıkta kalır | Harç tamamen örtülür |
| Harç | Kıyma ve baharat | Kıyma, baharat ve ceviz |
| Pişirme kabı | Derin kızartma tavası | Derin kızartma tavası |
| Boyut | Tatlı tabağı çapında | 13 santimetre çapında |
| Süre | Yaklaşık 45 dakika | Yaklaşık 50 dakika |
Tabloda görüldüğü üzere belirleyici fark harcın görünür kalıp kalmamasıdır. Urfa isotu harca kendine özgü aromasını verir. Baharat çeşitliliği için baharat kategorisi de gözden geçirilebilir. İsot yerine pul biber kullanmak da yöresel mutfakta karşılık bulan bir uygulamadır.
Ağzı açık neyle birlikte yenir?
Geleneksel tariflerde ağzı açık, cacık veya bostana ile birlikte servis edilir. Bu eşlikçiler kızartmanın yağlı yapısını dengeleyen serin bir unsur sağlar. Çayın yanında sunulması en yaygın tüketim biçimidir. Soğuk eşlikçiler, kızarmış hamurun yanında dengeli bir tabak oluşturur.
Ayran da yöresel sofralarda sıkça tercih edilir. Yanına ince ekmek veya bulgur pilavı eklenerek daha doyurucu bir öğün oluşturulabilir. Servis sırasında salatanın sosunu ayrı tutmak, tabağın görünümünü korumaya yardımcı olur. Servis sırasında salatanın suyunun hamura bulaşmamasına dikkat edilmelidir.
Ağzı açık hamuru ne kadar dinlendirilmelidir?
Hamurun dinlenmesi glutenin gevşemesini sağlar ve açmayı kolaylaştırır. Yirmi beş dakikalık bir süre çoğu uygulama için yeterlidir. Ortam sıcak olduğunda bu süre biraz uzatılabilir. Dinlendirilen hamur daha kolay açılır ve şeklini daha iyi korur.
Dinlenme süresi dolmadan açılan hamur merdaneyle zorlanır ve eski hâline döner. Bezelerin üzeri nemli bir bezle örtülürse yüzey kurumaz. Şekillendirme sırasında bekleyen bezelerin de kısa süre dinlendirilmesi pratik bir yöntemdir. Bezeler kurumaması için üzeri nemli bir bezle örtülmelidir.
Ağzı açık ile ilgili yöresel adlar nelerdir?
Ağzı açık, bazı kaynaklarda ağzı yamuk ya da kaytaz böreği adıyla da geçer. Bu adlar aynı hamur işinin farklı yörelerdeki telaffuzlarını yansıtır. Şanlıurfa merkezinde ise yaygın adı değişmez biçimde ağzı açıktır. Yöresel adlar, aynı tarifin farklı yörelerde nasıl geliştiğini gösterir.
Harçta kullanılan isot, yörede Urfa biberi olarak da bilinir. Frenk sözcüğü ise domates anlamında kullanılır; yöresel tariflerde karşılaşılabilir. Bu ad farklılıklarını bilmak, benzer tarifleri okurken karışıklığı önler. Bu isim farklılıkları, benzer tarifleri okurken karışıklığa yol açmaz.
Ağzı açık fırında pişirilebilir mi?
Klasik tarifte ağzı açık yağda kızartılır, ancak fırında pişirme de uygulanabilir. Bu yöntemde hamurun daha yumuşak olması için maya oranı artırılır. Fırın, kızartmaya göre daha hafif bir sonuç verir.
Önceden ısıtılmış fırında yüksek ısı tercih edilmelidir. Tepsiye dizilen böreklerin aralarında boşluk bırakılması buharda pişmeyi önler. Yüzeyin hafifçe kızarması pişmenin tamamlandığını gösterir.
Fırında pişirilen ağzı açık, kızartılmış versiyona göre daha az yağlı bir dokudur. Servis sırasında bostana veya cacık yine yanında sunulabilir. Pişirme yöntemi değişse de harcın bileşimi aynı kalır.
Ağzı açık şekillendirilirken harç miktarı ölçülü tutulmalıdır. Fazla harç kenarların kapanmasını zorlaştırır ve kızartma sırasında dışarı taşar. Az harç ise böreğin tatsız kalmasına yol açar. Erik büyüklüğündeki parça dengeli bir ölçüdür.
Kızartma yağına başlamadan önce böreklerin tepside biraz dinlenmesi şekli sabitler. Nemli yüzey kuruyunca kenarlar daha iyi yapışır. Bu bekleme aynı zamanda harcın hamurla bütünleşmesini sağlar. Tepsiyi serin bir yerde tutmak yeterlidir.
Artan ağzı açık, kapalı bir kapta buzdolabında saklanabilir. Yeniden ısıtırken fırın tercih edilirse çıtırlık kısmen korunur. Mikrodalga hızlı olsa da hamuru yumuşatabilir. Sıcak servis her zaman daha dengeli bir sonuç verir.
Hamur bezelerini açarken un kullanımını ölçülü tutmak gerekir. Fazla un kızartma sırasında yağın kirlenmesine ve yüzeyin sertleşmesine yol açar. Kıvam ayarını suyu kademeli olarak ekleyerek yapmak daha dengeli bir sonuç verir. Hamur kulak memesi sertliğine ulaştığında yoğurmayı bırakmak yeterlidir.
Ağzı açık sofrası için yöresel ürünleri mağazada nerede bulabilirim?
Ağzı açık sofrasını tamamlayan yan ürünler de en az hamur kadar önemlidir. Bulgur pilavı için ince çekilmiş bulgur kullanılabilir; un ve diğer temel malzemeler kuru gidalar bölümünde yer alır. Bağlantılar ilgili ürünlere kısa bir yönlendirmedir. Yan ürünler önceden hazırlanırsa servis daha düzenli ilerler.